جامعه باز

یکی از عوامل بوجود آورنده و پیشرفت تمدن اسلامی وجود یک جامعه باز است. و اینکه هر اندیشه ای بتواند فکر و ایده خود را به راحتی و با یک حاشیه امن بیان کند . احساس این نباشد که اندیشه با چماق و قدرت جواب داده می شود. بلکه اندیشه را با اندیشه جواب می دهند . تولید علم و جریان نظریه پردازی زمانی به روال و مسیر درست خود قرار داده می شود که همه جریانات فکری آزادانه بتوانند نظریات خود را بیان کنند . و ما نخواهیم به نمایندگی از آنان و با برداشت خود نظریات آنان را بیان کنیم و بعد در کرسی نقد آنان قرار بگیریم .

اینکه اندیشه ای به نظر، خلاف و ناحق باشد و یا حتی خلاف صریح معتقدات و بدیهیات هم باشد ، باید اجازه سخن و بیان ، داده شود.

اینکه ما در رأس قدرت باشیم و چون قدرت داریم اجازه نقد تفکرات و سخنی بر خلاف معتقدات صاحب قدرت داده نشود ، نشانه ناتوانایی ما در پاسخ به اینگونه مسائل می باشد.

وجود جریانات فکری وسیاسی مخالف و مختلف در زمان امام علی ( ع ) . رواج شدید تفکرات زنادقه و اوج نهضت ترجمه و... در زمان امام صادق و مقابله اندیشه ای و فکری ایشان و جلوگیری از برخوردهای تند و حذفی از جانب اصحاب شان و دهها نمونه دیگر نشان از میدان دادن ائمه به تفکرات مخالف بود.

اگر به شیخ مفیدها و خواجه نصیرها افتخار می کنیم به برکت وجود مخالفینی بود که اندیشه های خلاف نظر آنان را  مطرح می کردند ، و این علمای آگاه به زمان بودند که مقابله فکری ( و نه حذفی ) نمودند و ما حال بر سفره علم و دستاوردهای اندیشه ای آنان نشسته ایم .